A jednak się kręci

Milan, czyli gratulacje dla Adriano Gallianiego, asa rynku transferowych minionych lat. Główne role w dzisiejszym spektaklu na San Siro odgrywali wyborni piłkarze przejęci po cenach wybitnie promocyjnych (Ibrahimovic, Robinho, Boateng), niemal za darmo (Nocerino) lub całkiem za darmo (van Bommel, Mexes). Co więcej, wielu z nich to ludzie po przejściach, którzy wepchnięci do jednej szatni mieli grozić wysadzeniem jej w powietrze. Nie wysadzili, lecz zafundowali kibicom najwyższe wiosenne zwycięstwo włoskiego klubu w Lidze Mistrzów od 1994 roku, w którym Milan znokautował Barcelonę 4:0.

Arsenal, czyli kondolencje dla jego fanów z powodu chronicznej już niezdolności trenera Arsene’a Wengera do wytłumaczenia piłkarzom, jak należy bronić. I nie chłostałbym wyłącznie defensorów, lecz pomocników, którzy nie wiedzą albo nie chcą wiedzieć, że powinni defensorów osłaniać i wspierać. To problem dotykający londyńczyków od lat, w tym sezonie tylko się nasilił - w Premier League więcej goli straciło ledwie dziewięć drużyn. A teraz Arsenal poniósł najwyższą klęskę w historii swoich występów w Champions League.

Milan, czyli gratulacje dla całej ligi włoskiej, która wreszcie, po kilku sezonach cierpień, zaczyna się odkuwać na wyspiarzach. Już jesienią Napoli wygoniło z LM obrzydliwie bogaty Manchester City...

Arsenal, czyli kondolencje dla fanów całej ligi angielskiej, która w ćwierćfinale wystawi - nie łudźmy się - najwyżej jednego swojego przedstawiciela. A gdyby neapolitańczycy zdołali jeszcze wyrzucić z rozgrywek Chelsea, również się ostatnio krztuszącą w kraju, to wyspiarze nie mieliby w ćwierćfinale nikogo. Co nie zdarzyło się od pamiętnego sezonu 1995/1996, w którym Legia stłukła Blackburn...

Wchodzący na nasze ekrany hollywoodzki przebój opowiada o micie wielbionego w Ameryce baseballu, który zainspirował rewolucję w całym sporcie - także piłce nożnej. Rewolucję wznieconą, gdy na boiska wtargnęła matematyka.

Yogi Berra - były baseballista i trener tak legendarny, że imię na jego cześć dostał miś z kreskówek wytwórni filmowej Hanna-Barbera - słynął z niezapomnianych bon motów. Na pytanie o tajemnicę sukcesu w jego dyscyplinie odpowiadał, że „w 90 proc. decydują o nim atuty mentalne, a w drugiej połowie atuty atletyczne”. Na pytanie, dlaczego przestał jadać w restauracji Ruggeri's w St. Louis: „Nikt już tam nie chodzi. Za duży tłok”. Przysięgał też, że „co najmniej połowa kłamstw, które o nim rozpowszechniają, to bzdury”.

Nie upychałbym w akapicie cytatów wyjętych z kompletnie odmiennych okoliczności, gdyby nie tchnęły logiką charakterystyczną dla stereotypowego trenera sprzed lat - nie baseballowego, lecz w dowolnym sporcie zespołowym. Drużynami tradycyjnie nie kierowali zimni racjonaliści o analitycznych umysłach, lecz szamani ufający własnemu doświadczeniu, intuicji czy wręcz nieokreślonemu instynktowi. Przetrwali zresztą do dziś. Selekcjoner naszej kadry futbolowej Franciszek Smuda chętnie przyznaje, że przed podjęciem decyzji taktycznej wsłuchuje się w głos z nieba, laptop służy mu za podstawkę pod herbatę, a klasowego gracza rozpoznaje po sposobie, w jakim stawia kroki na schodach. Ale najwybitniejsi piłkarscy fachowcy stawiają na metody naukowe, serio myślą o sformułowaniu ogólnej teorii wygrywania.

Dlatego proszą o pomoc głównego bohatera „Moneyball”.

Ten bohater to rebeliant, który odrzuca wszystkie święte zasady budowania drużyny udoskonalane przez przeszło sto lat istnienia baseballu. Postanowi je odrzucić, gdy jako generalny menedżer dysponujących wielokrotnie niższym od konkurentów budżetem Oakland Athletics zrozumie, że w mistrzostwach Ameryki jest skazany na klęskę. Jego gwiazdy uciekają do hojniejszych pracodawców, a na wartościowych następców go nie stać. Rywale szydzą, że jest dostarczycielem organów dla bogaczy.

Zdesperowany Billy Beane (postać autentyczna, w Oakland rządzi do dziś, w filmie gra go Brad Pitt) bierze na asystenta przypadkowo poznanego Petera Branda (postać fikcyjna, będący jej pierwowzorem Paul DePodesta nie zezwolił na użycie swojego nazwiska, w filmie - Jonah Hill), absolwenta ekonomii w Yale i matematycznego geniusza, który opracował niekonwencjonalną, radykalną koncepcję selekcjonowania zawodników.

Ten otyły, fajtłapowaty jajogłowy w okularach, sprawiający wrażenie niezdolnego do przetruchtania kilku metrów do autobusu, zderzy się z przywiązanymi do starych schematów trenerami i skautami, czyli fachowcami zajmującymi się oceną kompetencji graczy. Oni wiedzą, co czyni baseballistę znakomitym: dzięki dobrej koordynacji oko - ruch celnie piłkę rzuca lub odbija pałką; dzięki fizycznej sile mocno ją rzuci lub daleko wybije; dzięki talentowi sprinterskiemu będzie zdobywał tzw. bazy; dzięki specyficznej boiskowej inteligencji właściwie oceni zamiary przeciwnika i wybierze możliwie najkorzystniejszy sposób odbicia piłki; dzięki zdolności błyskawicznego podejmowania decyzji wybierze optymalne rozwiązanie taktyczne. Słowem, do sukcesu niezbędny jest cały szereg zalet atletycznych i mentalnych.

Fanatyk statystyk Peter Brand myśli inaczej. Rekomenduje zawodników z rzucającymi się w oczy wadami, przez konkurencję notorycznie odrzucanych, którzy jednak dysponują pojedynczą pożądaną u klasowego baseballisty cechą w stopniu wybitnym. A potem sportowców uznanych niekiedy wręcz za przypadki beznadziejne ustawia tak, by się wzajemnie uzupełniali. Strategię opiera na maskowaniu ich przywar i eksponowaniu zalet, planuje perfekcyjnie zsynchronizowaną współpracę grupy, chce wynieść grę na wyższy poziom zespołowości.

I prowokuje nieuchronny konflikt. Siwiejący klubowi skauci wściekają się, że wpycha im do szatni patałachów, a gołowąs odpowiada algorytmami, które mają rzekomo obiecywać zwycięstwa. Kompromis ani nawet dyskusja są niemożliwe, strony mówią innymi językami. W trakcie sezonu menedżer Billy Beane odsprzedaje konkurencji czołowego gracza Oakland, inaczej bowiem nie jest w stanie nakłonić trenera (Philip Seymour Hoffman), by ten składał drużynę w sposób zalecany przez Branda.

Riders zaczynają wygrywać. Seryjnie. Ustanawiają rekord wszech czasów, zwycięską passę rozciągając do 20 meczów. Mistrzostwa przy swoich ograniczeniach nie zdobywają, ale wyciskają maksimum z haniebnie skromnego budżetu. Kiedy ich metodę przejmują bogacze z Boston Red Sox, zdobywają tytuł, na który czekali 86 lat.

Każde drgnienie mięśnia

Fabuły Bennetta Millera nie wolno oglądać jak rzetelnej w szczegółach najnowszej historii baseballu, ale oddaje ona klimat wielkiego, niemal cywilizacyjnego przełomu w zawodowym sporcie, w którym epokę romantyczną, przepełnioną spontanicznością i naznaczoną przesądami, wyparła nowoczesność - wierząca w wysoką technologię, minimalizowanie kosztów i maksymalizowanie zysków, usiłująca zamienić gry zespołowe w naukę ścisłą.

Amerykanie od lat 90. rozwijają sabermetrię, wyrafinowaną analizę statystyczną dążącą do „znalezienia obiektywnej wiedzy o baseballu”, której nazwę wywiedli z akronimu SABR oznaczającego organizację Society for American Baseball Research zajmującą się popularyzacją dyscypliny. Propagowali ją i uprawiali ludzie spoza środowiska. Jak astronauta Eric Walker, poeta Carson Cistulli, ekonomista Bill James, biolog David Smith czy statystyk Nate Silver, który system do prognozowania przebiegu karier zawodników wykorzystywał z powodzeniem w polityce. W 2008 roku przewidział zwycięzców wyborów do Kolegium Elektorskiego w 49 z 50 stanów i wyniki rywalizacji o wszystkie 35 miejsc w Senacie.

Fascynaci baseballu byli pionierami w świecie gier drużynowych, ten sport bowiem wyklucza indywidualne akcje - w przeciwieństwie do płynnych piłki nożnej, koszykówki czy hokeja na lodzie. Futbolowy wirtuoz Diego Maradona, koszykarski Michael Jordan czy hokejowy Wayne Gretzky mogą przemierzyć całe boisko i przedryblować wszystkich przeciwników, w baseballu do triumfu prowadzi wyłącznie oparta na schemacie praca zbiorowa.

Ale nauka wdarła się wszędzie. Zwłaszcza tam, gdzie kluby sportowe rozrosły się w globalne korporacje obracające setkami milionów euro rocznie. Jeśli klasowy futbolista zarabia co najmniej 1-2 miliony za sezon, to warto wynająć tabun analityków, którzy zredukują ryzyko błędnego wyboru. I pozwolą objąć kontrolą każdą sekundę gry.

Dlatego kluby z czołowych lig starają się umieścić w bazie danych każde drgnienie każdego mięśnia piłkarza przebywającego na murawie. Wykorzystują technologię używaną w lotnictwie, by sprowadzić mecz do ciągu liczb i umożliwić trenerom rozszyfrowywanie go ze sprawnością Cyphera z „Matrixa”, który w pulsujących na monitorze sznurach cyfr „nie dostrzegał już kodu, lecz brunetki, blondynki i rudowłose”. Dzięki komputerowym programom, których jednorazowe użycie kosztuje kilkanaście tysięcy euro, trenerzy wiedzą, jaki dystans przebiegli przez 90 minut ich gracze, ile razy ruszyli pełnym sprintem, jak często truchtali, czy chętniej podają piłkę na prawe skrzydło, czy na lewe, czy podają ją celnie w 50 proc., czy wręcz w 80 proc. prób, czy swoją obecnością w składzie zwiększają - np. umiejętnym poruszaniem się - odsetek dokładnych podań całej drużyny.

Najcenniejsze jest to, czego ludzkie oko nie wychwyci. Jeden z trenerów orędowników naukowej rewolucji w piłce, zwany „Profesorem”, ekonomista z wykształcenia Arsene Wenger najchętniej zatrudnia futbolistów potrzebujących maksymalnie 3,2 sekundy na sekwencję: przyjęcie piłki - podjęcie decyzji - podanie. Kto reaguje choćby o 0,1 sekundy wolniej, musi zachwycać bajeczną techniką lub innym olśniewającym atutem, by wyszarpać kontrakt w londyńskim Arsenalu.

A ci, którzy już tam grają, poznają do bólu obiektywne przyczyny trenerskich decyzji. Gdy w 2002 roku znakomity, lecz starzejący się napastnik Dennis Bergkamp z pretensją w głosie zapytał, dlaczego zaczął być regularnie odwoływany z boiska w końcówkach meczów, zobaczył komputerowy wydruk i usłyszał: „Popatrz, po 70. minucie zaczynasz biegać znacznie mniej. Po co masz tracić siły, skoro maleje szansa, że strzelisz gola? Nie wolisz zaoszczędzić energię na następną kolejkę?”. Gdy w 2004 roku Wenger chciał pozyskać piłkarza środka pola o wytrzymałości maratończyka, odsiał wszystkich kandydatów przemierzających w trakcie gry mniej niż 14 km i zaproponował pracę niezbyt jeszcze znanemu, wyłowionemu z Olympique Marsylia nastolatkowi Matthieu Flaminiemu.

Wenger to nienasycony innowator, nad stworzeniem najdoskonalszego narzędzia do analizy meczu pracował z zaangażowaną w sport firmą paliwową, dzięki czemu powstał oceniający występ piłkarza Castrol Performance Index. Program dzieli boisko na sektory i każdemu przypisuje współczynnik prawdopodobieństwa, że drużyna konstruująca akcję ofensywną strzeli gola, jeśli ma piłkę w tym właśnie sektorze. Następnie wartościuje wszystkie zachowania gracza - jeśli dzięki jego odbiorowi, podaniu czy dryblingowi rośnie/maleje szansa na bramkę, to można ten wzrost/spadek podać w liczbach. A po ostatnim gwizdku liczby zsumować. Wnioski zależą od inteligencji i kreatywności trenerów. Wenger po każdym meczu otrzymuje 60-stronicowy raport.

Tak mi się skojarzyło w trakcie dzisiejszej transmisji ze Stamford Bridge.

Najdroższy piłkarz w historii Liverpoolu - wart 35 mln funtów Andy Carroll, którego zakup był transferowym rekordem Wysp Brytyjskich - przesiedział w rezerwie niemal cały mecz. I bożyszczem fanów generalnie na razie nie został.

Najdroższy piłkarz w historii Chelsea - wart 50 mln Fernando Torres, którego zakup też był transferowym rekordem Wysp Brytyjskich - też niemal do końca siedział w rezerwie. I on, delikatnie mówiąc, megagwiazdą drużyny nie został.

Najdroższy od 2002 roku piłkarz Manchesteru United - wart 30,75 mln Dymitar Berbatow - z boksu dla rezerwowych nie wstał wczoraj wcale. I on megagwiazdą drużyny nie został. W zeszłym sezonie umiał ostrzeliwać głównie średnich i słabych, więc finał Ligi Mistrzów oglądał z trybun, jako kibic.

Najdroższy w kadrze Arsenalu - wart 15 mln Andriej Arszawin - prześlęczał w rezerwie sobotni mecz w Norwich. I on do liderów drużyny nie należy.

Sciągnięcie za 25,5 mln Carlosa Teveza transferowym rekordem Manchesteru City nie było, ale jeśli doliczyć horrendalną pensję Argentyńczyka, to i on jest najemnikiem klubu - obok Yaya Toure - najkosztowniejszym. On wczoraj także nie zagrał. Znów się rozwierzgał, zbuntowany pogalopował do Ameryki Płd., prawdopodobnie nie zagra dla manchesterskiego klubu już nigdy.

Wszyscy biegają w napadzie, reprezentują kwintet głównych potęg Premier League. Każdy kosztował średnio 30 mln funtów. Każdy zdobył w tym sezonie średnio jedną bramkę.

Od dawna uspokajamy się, że jeśli nawet polscy piłkarze będą podczas mistrzostw partaczyć na całej długości i szerokości murawy, ochroni ich bramkarz światowej klasy. Wczoraj przypomnieliśmy sobie, że i on nie jest nietykalny.

Wojciech Szczęsny to bezdyskusyjnie talent najwyższej próby - w swoim pokoleniu jest fenomenem, w rozlegle pojmowanej europejskiej czołówce ludzi w jego wieku wpuszczają między słupki chyba tylko w Manchesterze United i Atletico Madryt. Nie ulega wątpliwości, że w bramce Arsenalu rozskakał się kilkakrotnie na poziomie dostępnym tylko pierwszorzędnym fachowcom. Nie ulega też wątpliwości, że w kilku sparingach ocalił reprezentację Polski. Nie ulega wreszcie wątpliwości, że rozbłysnął na jej najjaśniejszą obok Roberta Lewandowskiego gwiazdę.

Dlatego przez aklamację zgodziliśmy się, iż los kadry na Euro 2012 leży w jego rękawicach - wrogiego pola karnego nasi w oblężenie nie wezmą, ale ze Szczęsnym jako tarczą mogą przetrwać. (przetrwać nie znaczy wygrać. W siedmiu sparingach z przyszłymi finalistami mistrzostw - Włochami, Niemcami, Francją, Grecją, Ukrainą, Hiszpanią i Danią - nie pokonaliśmy nikogo). Stało się już zresztą tradycją wielkich turniejów, że ponad ofermowatych Polaków wyrasta bramkarz. Na mundialu w 2006 i ME w 2008 r. jedynym chcącym podołać wyzwaniu wyczynowcem pełną gębą był Artur Boruc.

Szczęsny wybił się już nad tego ostatniego na rynku pracy (trzyma posadę w bardziej renomowanej firmie), ale nadal nie wyzbył się cechy na jego pozycji niekoniecznie atutowej - jest młody, wręcz nieprzyzwoicie młody. Bramkarzom w jego wieku łatwiej o zapierające dech wzloty przeplatane bolesnymi upadkami niż gwarancję zawsze stabilnej formy, dającej drużynie spokój, jaki np. Manchesterowi United dawał do niedawna bezbłędny weteran Edwin van der Sar.

Nasz żółtodzioby reprezentant - najmłodszy bramkarz debiutant po wojnie - warsztatu bez skazy jeszcze nie wypracował. Przed kilkoma tygodniami wydłubałem w statystykach Opta informację, która moje niepokojące obserwacje potwierdzała dobitniej niż bym chciał - oto Szczęsny do tamtej pory puścił w tym sezonie Premier League aż pięć goli z zaledwie 12 strzałów oddanych spoza pola karnego. Niedługo potem Arsenal pokonał 5:3 Chelsea, lecz Polak znów padł rażony petardą odpaloną przez Juana Matę z przeszło 20 metrów.

O czym przypomniałem sobie wczoraj, gdy debiutanckim golem w reprezentacji - znów: strzelonym z dystansu - przyłożył mu Mario Balotelli. Szczęsny swoim zwyczajem zbyt śmiało odsunął się od linii bramkowej i nie uniewinniają go okoliczności - gracze Franciszka Smudy oddali piłkę w niewybaczalny sposób w chwili, gdy wyprowadzali ją niemal sprzed własnego pola karnego, a wtedy defensywę uporządkować szczególnie trudno.

Polskiego bramkarza natura wyposażyła w fenomenalny refleks, strzałów z bliska bronił już paradami nie z tej ziemi, wojnę psychologiczną przed rzutami karnymi też ewidentnie toczyć lubi. Ma też odwagę, charyzmę i osobowość, by panować nad partnerami z obrony i w ogóle władać polem karnym.

Słabiej wykopuje piłkę - co warto poprawić przed Euro 2012, na którym każda akcja może okazać się bezcenna. I co dodatkowo kompromituje plotkujących o transferze do Barcelony - w tamtejszej strategii gry bramkarz musi nogami posługiwać nie mniej sprawnie niż rękami.

Czy Szczęsny ma poważniejszy kłopot z uderzeniami z dystansu, nie wiem, na pewno dał powody, by mu się przyglądać. Dał też powody, by dostrzeganie w nim gwarancji przetrwania bez wstydu na Euro 2012 uznać za czysty hazard. To wciąż „tylko” kandydat - z imponującymi referencjami, owszem - na bramkarza wybitnego.

Choć koledzy z londyńskiej defensywy solidnie go przećwiczą. Arsenal, w tym sezonie pod własną bramką momentami niemal bezbronny, traci gole znacznie częściej niż reprezentacja Polski.

FIFA i „France Football”, które patronowały najważniejszym plebiscytom na najlepszych piłkarzy roku, połączyły je w jeden arcynajważniejszy superplebiscyt, ale ich nominacje nadal niekoniecznie odzwierciedlają to, co dzieje się na boiskach. Teraz znów, jak każdego innego roku, możemy stawiać rytualne retoryczne pytania, dlaczego nominujący aż tak błądzą. Dlaczego wyróżnili Diego Forlana, który po mundialu snajpersko zamilkł na wieki, a pominęli Radamela Falcao, który rozhałasował się w Lidze Europejskiej na miarę tytułu króla strzelców? Co im strzeliło do głowy, że wśród 23 nazwisk zmieścili nazwiska z pikującego na dno Interu, a nie zmieścili nikogo z odzyskującego panowanie w Italii Milanu? Skąd promowanie Karima Benzemy, skoro rozczarowywał na tyle, że w trzech najważniejszych El Clasico nie wstał z rezerwy, i nawet w napadzie własnego klubu ma konkurenta skuteczniejszego?

Horrendalnie wyglądają jednak przede wszystkim wybory związane z Arsenalem.

Chwalebną samoświadomością wykazał się Cesc Fabregas, który przyznał, że nie zasłużył na nominację do Złotej Piłki i nie rozumie, dlaczego ją otrzymał. On wiosną smutniał z całą londyńską drużyną, na finiszu stopniowo oddalającą się od szczytu tabeli ligi angielskiej i ostatecznie osiadłą na wybitnie niesatysfakcjonującym ją czwartym miejscu, a dla Barcelony dopiero może się znacząco zasłużyć. Poprzedni sezon był dlań najbardziej dołujący od lat.

Tym większym nieporozumieniem jest pominięcie Robina van Persiego, czyli jedynego piłkarza Arsenalu, który próbował wyciągnąć go z depresji. W tym roku kalendarzowym strzelił 28 goli w 27 kolejkach Premier League, co w rozgrywkach krajowych czyni go ciut mniej wydajnym od Cristiano Ronaldo (33 bramki, 28 meczów) i ciut bardziej (!) wydajnym od Leo Messiego (27 bramek, 29 meczów). W Lidze Mistrzów też pchał się na pierwszy plan, ważne ciosy zadawał Barcelonie, Udinese i Borussii Dortmund. On nie tylko zasłużył na wstępne wyróżnienie, on zasłużył na czołówkę plebiscytu.

A jeśli zignorowanie Holendra uznamy za grube nieporozumienie, to wepchnięcie trenera jego drużyny pomiędzy dziesięciu najlepszych fachowców roku musimy ogłosić grubym skandalem. Arsene Wenger wiosną patrzył, jak jego piłkarze spadają z podium ligi angielskiej i oddają Puchar Ligi drugoligowemu dziś Birmingham; latem zaspał na rynku transferowym, więc musiał ratować się hurtowymi zakupami last minute na godziny przed końcem okresu handlowego; jesienią oglądał Arsenal obijany przez Manchester Utd ośmioma golami i tracący szansę na mistrzostwo kraju, zanim wyścig o tytuł na dobre się rozpoczął. Tak beznadziejnego roku jeszcze w Londynie francuski trener nie przeżył.

Kiedy widzę wymienione nazwiska arsenalskie, tracę resztkę wątpliwości - jurorzy bezrefleksyjnie reagują na podawane w mediach najczęściej, najgrubszą czcionką, najchętniej we frazach tkanych po angielsku. Van Persie nie chciał na razie uciekać z Arsenalu, więc rozbłyskiwał na medialnych czołówkach rzadziej niż Fabregas, bohater transferowej opery mydlanej ciągnącej się od lat i emitowanej nawet podczas wakacji. O Wengerze też debatowano dniami i nocami, bo albo podpisywał klęski, albo komentatorzy błagali go o aktywność transferową, albo zadawano pytanie niegdyś tabu - czy faktycznie powinien być jako trener Arsenalu niezatapialny.

Słowem, nieważne, jak kopiesz albo kopaczy trenujesz, byle o tobie gadali. Na szczęście przyszły zwycięzca wygra czystym futbolem - choć małomówny i pozaboiskowo nudny do mdłości, uzyska zapewne jeszcze pokaźniejszą przewagę nad resztą niż w latach minionych i zostanie jedynym obok Platiniego futbolistą, który weźmie Złotą Piłkę trzy razy z rzędu.