A jednak się kręci

Zanim nauczyłem się czytać, grałem maniacko w szachy. Jak nauczyłem się czytać, zacząłem pożerać historie o szachowych geniuszach. Przede wszystkim radzieckich, bo oni mieli przez dziesiątki lat absolutny monopol na niekwestionowane arcymistrzostwo i globalną hegemonię.

Monopol przełamał właśnie Bobby Fischer, najbardziej tajemniczy i kontrowersyjny wśród wszystkich szachowych tytanów.

Grać zaczął jako sześciolatek. Nie miał nauczyciela, po prostu przeczytał instrukcję. Kiedy dopadł do szachownicy, nie umiał się już od niej oderwać. Na szkołę brakowało mu czasu. Uczył się beznadziejnie, ledwie prześlizgiwał się z klasy do klasy. Zapamiętywał za to wszystkie, nie tylko swoje partie. Został pierwszym nastoletnim arcymistrzem. W drodze po globalny prymat nokautował rywali w stylu niespotykanym nigdy wcześniej ani później.

W 1972 roku pokonał w meczu stulecia ówczesnego mistrza świata Borysa Spasskiego, co Amerykanie wykorzystywali w propagandowej wojnie ze Związkiem Radzieckim - wcześniej niemal wszystkie najwybitniejsze szachowe mózgi pracowały na chwałę systemu sowieckiego. Pojedynek miał porywający przebieg. W inauguracyjnej partii Fischer popełnił banalny błąd i przegrał. Na drugą w ogóle nie przyszedł. Radziecka federacja chciała, by Spasski zażądał walkowera, ale ten wolał bić się na szachownicy. I przegrał.

Fischer stał się w Ameryce - dotąd kompletnie obojętnej na urok szachów - medialną megagwiazdą, a ze swoją retoryką idealnie wpisywał się w konfrontację supermocarstw. - Szachy to wojna. Celem jest zniszczenie umysłu przeciwnika - mawiał.

Ze Spasskim rozegrał ostatnią oficjalną partię. Trzy lata później nie bronił tytułu w pojedynku z Anatolijem Karpowem, bo organizatorzy nie spełnili jednego (!) z 64 stawianych przez niego warunków. A domagał się np., by każdy wchodzący do sali, w której toczy gra, zdejmował nakrycie głowy. Został pozbawiony tytułu, choć sam do końca życia uważał się za mistrza. - Nikt mnie nie zdetronizował - tłumaczył.

Zdaniem niektórych dopiero w tamtej dekadzie - lat 70. - zaczął dziwaczeć, dla innych od zawsze był szaleńcem. Wyczekiwał końca świata; wygłaszał gniewne tyrady wymierzone w winnych całego dotykającego ludzkość zła komunistów i Żydów (choć jego matka i prawdopodobnie ojciec też byli Żydami); kiedy do apokalipsy nie doszło, zamknął się w domu w Pasadenie i wychodził z niego tylko po zmroku; znikał, przez całe miesiące nikt nie wiedział, gdzie się podziewa.

Do publicznego życia wrócił w 1992 roku, by rozegrać rewanż - zwycięski - ze Spasskim. Mecz odbył się w Belgradzie, co było złamaniem sankcji nałożonych na Jugosławię podczas wojny domowej w Bośni. Fischerowi groziło 10 lat więzienia. Do ojczyzny już nie wrócił, zrzekł się amerykańskiego obywatelstwa.

Jego umysłem zawładnęły obsesje i spiskowe teorie inspirujące go do coraz radykalniejszych wypowiedzi. Publicznie cieszył się z ataku na WTC, zwierzając się, że chciałby, żeby Stany Zjednoczone zniknęły z powierzchni ziemi. W 2004 roku został zatrzymany na tokijskim lotnisku Narita i wylądował w areszcie. Przed ekstradycją do USA ocalił go rząd islandzki, który co prawda nie przystał na jego prośbę o przyznanie obywatelstwa, lecz dał mu dokument dla bezpaństwowców pozwalający na pobyt na wyspie. W przybranej ojczyźnie spędził resztę życia.

Z doniesień prasowych wiadomo jedno - po wycofaniu się z życia publicznego w połowie lat 70. wciąż, do swoich ostatnich dni, żył szachami. Arcymistrzowie zwierzali się, że co pewien czas jakiś tajemniczy, anonimowy szachista prosił ich o grę przez internet. Domyślali się, że był nim Fischer.

Amerykanin zaczął też grać sam ze sobą. Jego losy zawsze śledziłem z uczuciami bliskimi lękowi. Sam po wieczorze z szachami nie potrafię się od nich uwolnić, śnią mi się całą noc. Pasjonują mnie i przerażają jednocześnie. Co dzieje się w głowach tych, którzy poświęcają im życie?

Przeczytajcie genialną „Nowelę szachową". Stefan Zweig fantastycznie opisuje, jak zniewolić i sponiewierać jaźń mogą szachy. A potem zajrzyjcie tutaj i zobaczcie, jak Fischer rozprawiał się ze Spasskim.

Fischer był chory. Lekarze ze szpitala w Reykjavíku, w którym zmarł na niewydolność nerek, zdiagnozowali u niego ostrą paranoję.

Ale nade wszystko Fischer był graczem wszech czasów, wygrywającym dzięki rewolucyjnemu stylowi, zasłużonym dla przekonania całej planety, że na planszy z 64 polami w dwóch kolorach dzieją się fascynujące historie.

Zmarł w wieku 64 lat. To dopełnia legendy.

*Wersja poprawiona znaczy - napisany na gorąco blogowy wpis zaadaptowany dla jutrzejszej "GW".